Cały proces nakładania świadczeń rzeczowych na obywateli różni się w zależności od tego, czy obowiązek nakładany jest w czasie pokoju (np. planowo/ćwiczebnie), czy doraźnie w stanie kryzysu.
Procedura planowa (w czasie pokoju)
Stosuje się ją przy tworzeniu planów i zestawień na wypadek zagrożeń. Przebiega według następujących kroków:
- Złożenie wniosku: Uprawniony organ (np. Szef Wojskowego Centrum Rekrutacji, Komendant Powiatowy PSP, Policja) składa wniosek do urzędu gminy o przeznaczenie konkretnej nieruchomości lub rzeczy ruchomej (np. samochodu terenowego) na cele świadczeń.
- Postępowanie dowodowe: Urząd gminy sprawdza stan prawny rzeczy, badając, czy nie podlega ona ustawowym wyłączeniom. Zgodnie z art. 10 Kodeksu postępowania administracyjnego (KPA), obywatel jest zawiadamiany o zebraniu materiału i ma prawo się z nim zapoznać.
- Wydanie decyzji: Wójt, burmistrz lub prezydent miasta wydaje decyzję administracyjną o przeznaczeniu rzeczy na cele świadczeń rzeczowych. Decyzję doręcza się na piśmie wraz z uzasadnieniem.
- Odwołanie: Obywatelowi przysługuje prawo do wniesienia odwołania do wojewody w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji.
Procedura doraźna (w stanie kryzysu lub klęski żywiołowej)
W sytuacjach nagłych, wymagających natychmiastowego działania, procedury ulegają radykalnemu skróceniu:
- Rygor natychmiastowej wykonalności: Decyzje o nałożeniu obowiązku świadczeń otrzymują zgodnie z art. 640 Ustawy o Obronie Ojczyzny rygor natychmiastowej wykonalności.
- Forma ogłoszenia: W szczególnych sytuacjach wójt lub burmistrz może nakładać te obowiązki nie tylko poprzez indywidualne decyzje, ale również w drodze publicznych obwieszczeń.
- Brak zwłoki: Właściciel ma obowiązek natychmiast oddać przedmiot świadczenia (np. sprzęt budowlany, agregat, magazyn) do dyspozycji wskazanych służb ratunkowych lub wojska.
Obowiązki i prawa obywatela po przekazaniu rzeczy
- Utrzymanie w gotowości: W przypadku procedury planowej, obywatel ma obowiązek utrzymywać zgłoszoną rzecz (np. pojazd) w stanie sprawności technicznej i udostępnić ją na wezwanie.
- Zwrot mienia: Służby korzystające z mienia mają ustawowy obowiązek zwrócić je właścicielowi w stanie niepogorszonym natychmiast po ustaniu potrzeby użycia.
- Prawo do ryczałtu i odszkodowania: Za udostępnienie nieruchomości lub ruchomości obywatelowi przysługuje ekwiwalent finansowy (ryczałt). Jeśli rzecz zostanie uszkodzona lub zniszczona, właściciel ma prawo do pełnego odszkodowania od Skarbu Państwa.
Katalog wyłączeń
Katalog wyłączeń ze świadczeń rzeczowych precyzuje, które mienie jest absolutnie chronione przed zajęciem przez wojsko lub inne służby w ramach zarządzania kryzysowego czy obrony państwa. Przepisy zawarte w art. 628 ust. 1 i następne Ustawy o Obronie Ojczyzny chronią wybrane nieruchomości, pojazdy, maszyny oraz obiekty ze względu na ich funkcję publiczną, status dyplomatyczny lub szczególną wartość narodową.
- Wyłączenia ze względu na ochronę instytucji i infrastruktury państwa
Zajęciu nie podlegają tereny, pomieszczenia, środki transportowe, maszyny i sprzęt znajdujące się w posiadaniu:
- Organów władzy centralnej: Jednostek obsługujących Sejm, Senat, Kancelarię Prezydenta RP oraz Kancelarię Prezesa Rady Ministrów.
- Służb mundurowych i specjalnych: Sądów, trybunałów, prokuratury, Policji, ABW, AW, CBA, Straży Granicznej, SOP, Służby Więziennej oraz Państwowej Straży Pożarnej.
- Jednostek zmilitaryzowanych: Podmiotów już przewidzianych do militaryzacji lub wprost zmilitaryzowanych w systemie obronnym państwa.
- Kluczowych gałęzi transportu: Narodowego banku centralnego (NBP), banków państwowych, a także infrastruktury kolejowej, portów lotniczych i morskich o znaczeniu strategicznym.
- Wyłączenia dyplomatyczne i konsularne (ochrona cudzoziemców)
Służby nie mogą zająć mienia należącego do:
- Przedstawicielstw dyplomatycznych i urzędów konsularnych państw obcych.
- Misji specjalnych oraz organizacji międzynarodowych posiadających oficjalne akredytacje w Polsce.
- Cudzoziemców: Osób nieposiadających obywatelstwa polskiego, o ile przepisy umów międzynarodowych lub zasada wzajemności gwarantują im taką ochronę.
- Wyłączenia ze względu na ochronę kultury, pamięci i kultu religijnego
Ochroną prawną przed rekwizycją objęte są:
- Dobra kultury najwyższej rangi: Biblioteki, muzea, archiwa oraz zabytki uznane przez Prezydenta RP za pomniki historii, a także dobra kultury objęte ochroną specjalną lub wzmocnioną w myśl międzynarodowej Konwencji Haskiej.
- Obiekty sakralne: Świątynie, domy modlitwy oraz pomieszczenia kościołów i związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej (wraz z ich wyposażeniem i ruchomościami o charakterze kultowym).
- Miejsca pamięci: Cmentarze, groby wojenne i pomniki narodowe.
- Wyłączenia dotyczące osób fizycznych (ochrona egzystencji)
W odniesieniu do majątku prywatnego obywateli, z procedury świadczeń wyłączone są:
- Przedmioty niezbędne do życia: Sprzęty domowe, zapasy żywności, odzież oraz artykuły higieniczne konieczne do codziennego funkcjonowania właściciela i jego rodziny.
- Nieruchomości mieszkalne w pełnym zakresie: Urzędnicy nie mogą zająć domu lub mieszkania, jeśli pozbawiłoby to obywatela i jego domowników jedynego dachu nad głową (możliwe jest natomiast wyznaczenie w decyzji kwaterunku częściowego, o ile nie zakłóca to podstawowych warunków bytowych).
Świadczenia na obywateli w praktyce
Nakładanie świadczeń rzeczowych na obywateli w praktyce oznacza to, że organ administracji może na nas nałożyć świadczenie rzeczowe w postaci na przykład:
- Samochodu terenowego,
- Samochodu ciężarowego,
- Motocykla,
- Maszyny roboczej,
- Generatora prądotwórczego,
- Zbiornika na paliwo lub wodę.
i wszystkiego innego, co nie podlega wyłączeniu, a może służyć do reagowania i przywracania w czasie katastrofy lub działań militarnych.